niedziela, 12 lutego 2017

INNA PODRÓŻ - dolina DUNAJCA

Dziękuję za podlinkowanie tej publikacji. Warta jest tego, by ją pokazać. Jestem zachwycony i polecam lekturze. W niejednym obudzą się wspomnienia.


Wszystkie 3 części - spore, ale warte uwagi - TUTAJ.

piątek, 10 lutego 2017

WIELKA PODRÓŻ - wyprawa na NOWĄ ZIEMIĘ, 1905

Wyszedłem nocą w góry
Patrzę na słońce i morze
A słońce patrzy na mnie
I na morze
Dobrze nam trojgu - 
Słońcu, morzu i mnie
         - stara pieśń Nieńców

(Post wieńczący mini-cykl o podróży Adama Piwowara na Nową Ziemię, choć pisany jako pierwszy)

Zbiory Muzeum Miejskiego „Sztygarka” wzbogaciły się niedawno o 10 starych, niewiele mówiących fotografii. Stare, czarno-białe widoki przedstawiają górskie krajobrazy dalekiej północy, na szczęście na odwrocie zachowały się podpisy, pisane własnoręcznie przez dr Adama Piwowara, słynnego geologa, pierwszego prezydenta Dąbrowy Górniczej (1917-1923). Z opisu wynika, że fotografie pochodzą z jego wyprawy naukowej na Nową Ziemię, którą odbył w 1905 roku.

Adam Piwowar

Czasami tak się składa, że podróż życia wychodzi nam przypadkiem – tak też było i tym razem. Przyszły prezydent za swoją antycarską, socjalistyczną działalność, w 1903 roku został skazany na 3 lata i zesłany do Archangielska. Jako absolwent Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Uniwersytetu Zuryskiego (doktorat dotyczył Alp) nie był zwykłym więźniem, toteż trafił do archangielskiego Muzeum Polarnego.

Podróż na Nową Ziemię nie była przypadkowa, dr Piwowar planował ją już od jakiegoś czasu, nie wcześniej jednak niż od 1903 roku. Jak sam pisał w swoich notatkach „Z wyprawy na Nową Ziemię” (opublikowanych w 1925 roku w V tomie „Przeglądu Geograficznego” – wszystkie poniższe cytaty będą pochodziły z tego artykułu): „Pomyślne warunki atmosferyczne w lecie roku 1905, umożliwiły mi wykonanie, projektowanych już od dłuższego czasu badań geologicznych, mających na celu poznanie przyczyn powstania na wielkiej wyspie polarnej Nowej Ziemi, cieśniny Matoczkin Szar, łączącej Ocean Lodowaty (Morze Barentsa) z Morzem Karskim.”. Nawet dziś podróż na tę wyspę, (właściwie dwie wyspy, oddzielone właśnie ową cieśniną) będącą niejako przedłużeniem Uralu, stanowi wyzwanie z gatunku tych ekstremalnych. Na powierzchni mniej więcej ¼ Polski (z czego jakaś połowa to poligony nuklearne) mieszka niecałe 3 tysiące mieszkańców.


Początki osadnictwa na wyspie (między innymi zsyłani przez władze carskie Nieńcy) sięgają dopiero lat 70. XIX wieku. Pierwsza rosyjska ekspedycja naukowa na Wyspę Południową Nowej Ziemi miała miejsce w roku 1895, kierowana przez F.N. Czernyszewa. To ona stała się poniekąd praprzyczyna późniejszej o dekadę wyprawy Adama Piwoara: „Twierdzenie geologa rosyjskiego Czernyszewa (…) że cieśnina powyższa [Matoczkin Szar] powstała drogą erozji, nie wydało mi się słusznem.”.


Ileż potrzeba samozaparcia, żeby przedsięwziąć taką podróż?

Zanim oddamy głos Piwowarowi, jeszcze drobna uwaga. Cały tekst, liczący w druku zaledwie trzy strony, kończy się następującym stwierdzeniem: „Cenne kolekcje oryginalnych zdjęć fotograficznych, bogata naukowa kolekcja geologiczna, poczynione odkrycia złoży rud żelaza, miedzi i ołowiu, zarówno jak węgla kamiennego i marmuru, zużytkowane szczegółowo zostaną w przygotowanej do druku monografii Nowej Ziemi.”. Niestety, nie udało się jak dotąd natrafić na ślad owej „przygotowanej do druku” monografii. Przez lata jedynymi znanymi fotografiami ilustrującymi tę podróż były dwie opublikowane razem z artykułem w 1925 roku – ich skany łatwo rozpoznać po podpisach „Fig. 1” i „Fig. 2”. Ten fakt w pełni pokazuje wagę nowego nabytku dąbrowskiego muzeum, nie tylko jako pamiątki po pierwszym prezydencie Dąbrowy Górniczej, ale też ślad wyprawy naukowej  najpierw ucznia, a potem nauczyciela dąbrowskiej „Sztygarki” w której gmachu znajduje się dzisiejsze muzeum. I choć same zdjęcia niewiele nam dziś mówią – nie ma na nich żadnych tworów architektury, żadnych osób ani niczego podobnego – stanowią niezwykle cenną pamiątkę, jedną z perełek muzealnej kolekcji.

„Wyprawa moja – pisał Adam Piwowar -  pomimo skromnego niezwykle wyekwipowania, miałem bowiem do przebycia cieśniny zaledwie mały jednomasztowy żaglowiec, do przedzierania się zaś w  poprzek lądu wyspy, jedne sanie samojedzkie z 14-toma psami, wyprawa moja pomimo to szczęśliwie i pomyślnie wykonała zamierzone prace.”

Nowa dolina erozyjna na dawnym tarasie abrazyjnym na wybrzeżach Oceanu Lodowatego (z ekspedycji na Nową Ziemię w 1905 r.)
(Wszystkie fotografie są podpisane własnoręcznie przez Adama Piwowara, co widać na przykładowym skanie)


 Odsłonięcie warstw skalnych

 Sfałdowanie się warstw skalnych na wybrzeżach Oceanu Lodowatego

Wyprawa, w której oprócz Piwowara brało udział jeszcze czterech uczonych rosyjskich i 8 członków załogi (wśród których, jak się zdaje, byli także Polacy), wypłynęła z Archangielska 25 lipca 1905 roku. Po kilku dniach żeglugi, poprzez Morze Białe oraz Morze Barentsa, dotarła do zachodnich krańców cieśniny Matoczkin Szar. „Zastałem cieśninę prawie zupełnie wolną od lodów arktycznych, tak, że udało mi się nie tylko przepłynąć ją całą od oceanu Lodowatego [Morze Barentsa] do morza Karskiego, lecz w warunkach niezwykle zresztą ciężkich, udało mi się jeszcze przedrzeć się lądem w poprzek wyspy od ujścia rzeki Czyrakina na zachodzie do zatoki Brandta na wschodzie, a więc znowu od wybrzeży oceanu Lodowatego do Morza Karskiego.”.

Wypiętrzenie się skał warstwowych

Młode dolinki erozyjne

Szczegółowy opis tego, co Piwowar odkrył w ramach swojej ekspedycji pozostawimy autorowi jakiegoś bloga o tematyce geologicznej. W swoim CV (1935) sam Piwowar pisał: „Praktycznymi bezpośrednimi rezultatami moich badań i odkryć były: przywieziona do kraju bogata kolekcja geologiczna, cenna naukowo kolekcja zdjęć fotograficznych, odkrycia rud żelaza i miedzi, węgla kamiennego i pokładów marmuru.”. Kolekcja zdjęć – albo jej fragment – jak widać właśnie się odnalazła. Pozostała jeszcze do odkrycia owa „bogata kolekcja geologiczna”. Losy tej kolekcji w jakiejś mierze dadzą się prześledzić – niestety brak zachowanej jakiejkolwiek dokumentacji utrudnia proste przyporządkowanie poszczególnych artefaktów do tej konkretnej wyprawy.

 Krajobraz górski nad Matoczkin Szar

 Jezioro Eckstama (lodowcowe)

Obfite w nowe odkrycia geograficzne było owo lądowe przejście wyspy z zachodu na wschód: „… odkrycie, na południo wschód od ujścia rzeki Czirakina, wyniosłej wyżyny centralnej, uwieńczonej lodowcami alpejskiego typu i tworzącej dział wodny, zasilający między innemi na zachodzie rzekę Czirakina, na wschodzie zaś rzekę Nałkowskiego. Wyżynę tę, na cześć mego dawnego profesora zurychskiego Heima, nazwałem Centralnem Plateau Heima. Dalej na południo wschodzie, u podnóża tej wyżyny, odkryłem wielkie górskie jezioro, zasilane wodami topniejących na wyżynie Heima lodowców, które nazwałem jeziorem Ekstama na cześć dyrektora Muzeum Przyrodniczego w Sztokholmie, który w tymże co i ja czasie przybył na Nową Ziemię dla badań florystycznych.” Profesor Ekstam (lub Eckstam) odwdzięczył się Piwowarowi nadając nowo odkrytemu przez siebie gatunkowi brzozy nazwę Betula Piwowarii. „Wreszcie dalej ku północo-północo-wschodowi odkryłem, nie oznaczoną na mapach, wyżej wymienioną rzekę reliktową, biorącą początek w jeziorze Ekstama. (…) Rzekę tę, na cześć znakomitego naszego geografa, nazwałem rzeką Nałkowskiego.”

 Wejście do cieśniny Matoczkin Szar

 Stratygraficzne odsłonięcie

Wyprawa polarna Piwowara zakończyła się zawinięciem do portu w Murmańsku 26 września 1925. Wcześniej, jeszcze z Nowej Ziemi, pisał do rodziców w Dąbrowie Górniczej (oryginalna kartka pocztowa jest zachowana w Muzeum Niepodległości w Warszawie): „Najdrożsi Rodzice! Kartkę niniejszą piszę na kilka dni przed odjazdem z Nowej Ziemi. Niezwykle intrygujący kraj nad Oceanem Lodowatym, jestem zachwycony!... W towarzystwie psów wiozących na saniach namiot i prowianty, przeszedłem w poprzek całą Nową Ziemię, w miejscach gdzie jej nikt jeszcze nie przeszedł i nie badał. Odkryłem wreszcie rzekę ku Karskiemu morzu, kilka jezior, lodowców! Jestem ogromnie zadowolony. Z Archangielska napiszę Wam Najdrożsi obszerniej. Wasz Adam.”

 Wietrzenie skalne

czwartek, 9 lutego 2017

KARTKA Z PODRÓŻY

Zacząłem pisać o tej podróży w poprzednim wątku. W zbiorach warszawskiego Muzeum Niepodległości zachowało się kilka pamiątek po Adamie Piwowarze, w tym dwie pocztówki wysłane w 1905 roku z Archangielska do rodziców w Dąbrowie. Jedną z nich nasz geolog pisał na Nowej Ziemi, 15 września 1905 roku.


Data i miejsce pisania (Matoczkin Szar, 15 X 1905) jest na stronie "adresowej", natomiast sama treść zaczyna się na stronie ze zdjęciem przedstawiającym grupę autochtonów (Samojedców). Nad jednym z nich znajduje się zaznaczenie (X) - to o nim pisze Piwowar jako o uczestniku wyprawy.


Najdrożsi Rodzice! Kartkę niniejszą piszę na kilka dni przed odjazdem z Nowej Ziemi. Niezwykle intrygujący kraj nad Oceanem Lodowatym, jestem zachwycony!... Sam z jednych z tych samojedem {tak to odczytuję z posiadanej fotokopii, chyba powinno być: samojedców]  mając z sobą czternaście

Ciąg dalszy na drugiej stronie:
psów wiozących na saniach namiot i prowianty, przeszedłem w poprzek całą Nową Ziemię, w miejscach gdzie jej nikt jeszcze nie przeszedł i nie badał. Odkryłem wreszcie rzekę ku Karskiemu Morzu, kilka jezior, lodowców!. Jestem ogromnie zadowolony. Z Archangielska napiszę Wam Najdrożsi obszerniej. Wasz Adam.
Napiszcie Najdrożsi czyście zdrowi i co słychać u Was.



Pod zdjęciem na 1 stronie kartki jest jeszcze dopisek:
Matoczkin Szar przepłynąłem na jednej łodzi dwużaglowej od Oceanu Lodowatego do Karskiego Morza. 

W jednym z archiwalnych numerów "Poznaj Świat" (maj 1971) jest artykuł o podróży Piwoara na nową ziemię, ilustrowany między innymi taką samą (ale nie tą samą!) kartką. Dysponuję na razie tylko słabą kserokopią, ale wyraźnie opis jest inny. Na uwagę zwraca imię i nazwisko (w podpisie pod ilustracją) przyjaciela i towarzysza wędrówek Adama Piwowara - Konstantego Wyłka.
 

Na Nowej Ziemi to nazwisko Wyłka (Вылка) obce nie jest. Niejaki Tyko Wyłka (Тыко Вылка), a właściwie Ilia Konstantynowicz Wyłka, Nieniec (Samojed), był znanym pisarzem i malarzem (rosyjska  WIKIPEDIA). Jak wskazuje otcziestwo - był synem Konstantego, choć rosyjska wikipedia mówi o jakimś Chańcu (Ханец) - być może, że jest to z języka samojedzkiego. Ot, taka ciekawostka.

EDIT: Pogrzebałem pogrzebałem i jest!  Oto Konstanty Haniec (czy Chaniec?) Wyłka (Константин (Ханец) Вылка, новоземельский охотник):

Fotka  STĄD

 Tablica na domu Tyko Wyłki - więcej: http://belushka.ru

wtorek, 7 lutego 2017

NOTATKI Z WYPRAWY NA NOWĄ ZIEMIĘ

Muzeum wzbogaciło się ostatnio o kolekcję dość niezwykłych fotografii - pochodzą z wyprawy późniejszego pierwszego prezydenta Dąbrowy Górniczej dr Adama Piwowara na Nową Ziemię (1905). Pisze się osobny artykulik na ten temat, teraz zaś, jako taki mały supporcik, tekst samego Piwowara, opublikowany w 1925 roku w V tomie "Przeglądu Geograficznego". W ostatnim akapicie pisze o zdjęciach, które mają się ukazać w monografii Nowej Ziemi. Monografia nigdy nie ujrzała światła dziennego, a wspomniane fotografie - pewnie nie wszystkie - właśnie znalazły się w należnym sobie miejscu.



piątek, 20 stycznia 2017

TAMA TAMIE w "Zielonych Brygadach"

Trochę trudu sobie zadałem i pobieżnie przejrzałem archiwalne "Zielone Brygady" w poszukiwaniu informacji o tamie. Swego czasu miałem trochę numerów, ale z czasem gdzieś to wszystko posiałem, na szczęście jest archiwum elektroniczne. (TUTAJ) Pismo ukazywało się do roku 2008, przejrzałem (pobieżnie) roczniki do 1995 włącznie. Oto rezultat (numer, link, tytuł lub zawartość)


1990
nr 2(8)1990 - http://zb.eco.pl/zb/8/pieniny8.htm - dobito Pieniny
nr 3(9)1990 - http://zb.eco.pl/zb/9/donosy.htm#_PIENINY akcja Ocalić Pieniny
nr 5(11)1990 - http://zb.eco.pl/zb/11/pieniny.htm - Akcja Pieniny trwa
http://zb.eco.pl/zb/11/pieniny.htm#_WIP  - WiPy u inwestora i blokada dowozu materiałów
nr 8/9(14/15)1990 - http://zb.eco.pl/zb/14-15/tama.htm - akcja Tamie Tamie w 1990 roku

Mały cytacik z tego ostatniego:

Ludność miejscowa, początkowo przyjaźnie nastawiona, zmieniła stanowisko po kilku sprytnych manipulacjach ze strony władzy, np.: trzeciego dnia na poczcie pojawiła się kartka "Poczta otwarta od 8.00 do 10.00 z powodu blokady tamy". Na nastroje wpłynęło też to, że piwo w miejscowej mordowni (1900 zł za kufel) kończyło się już ok. 18.00. Nie zrażeni jednak tymi i innymi szykanami (odłączenie dopływu wody i prądu do zajętego przez nas budynku, rozpuszczanie pogłosek o tym, jakoby opłacali nas Żydzi itd.) kontynuowaliśmy akcję wstrzymując budowę w 70% (drobne prace na terenie budowy trwały).

1991
nr 3(21)1991 - http://zb.eco.pl/zb/21/pieniny.htm - niekończąca się opowieść
nr 5(23)1991 - http://zb.eco.pl/zb/23/tama.htm - mini blokada Tamy
nr 7/8(25/26)1991 - http://zb.eco.pl/zb/25-26/czorszty.htm - o kolegiach
nr 9(27)1991 - http://zb.eco.pl/zb/27/pieniny.htm - Pieniny i Tęczowy Obóz
                        http://zb.eco.pl/zb/27/tama.htm - wokół Tamy

1992
nr 2(32)1992 - http://zb.eco.pl/zb/32/tamtam.htm - spotkanie z ministrem, raport czorsztyński
http://zb.eco.pl/zb/32/wokoltam.htm - pisma ministra Kozłowskiego w obronie protestujących, stanowisko UPR
nr 3(33)1992 - http://zb.eco.pl/zb/33/#3 – biuletyn czorsztyński
                        http://zb.eco.pl/zb/33/#20 – nie tylko Czorsztyn (ale sporo o Tamie)
                        http://zb.eco.pl/zb/33/#35 – wokół zapory
                        http://zb.eco.pl/zb/33/#36 – Tama a UPR
nr 4(34)1992 - http://zb.eco.pl/zb/34/52.htm - o zdjęciach do filmu
nr 5(35)1992 - http://zb.eco.pl/zb/35/#45 – o karaniu za Tamę
nr 6(36)1992 - http://zb.eco.pl/zb/36/tamadzi.htm - Tama a UPR
nr 8/9(38/39)1992 - http://zb.eco.pl/zb/38-39/tama.htm - Tama Tamie czyli małe jest lepsze
nr 10(40)1992 - http://zb.eco.pl/zb/40/blokada.htm - piosenka Blokada (Czorsztyn 91)
nr 12(42)1992 - http://zb.eco.pl/zb/42/gorka.htm - biuletyn Ratujmy Pieniny


1993
nr 2(44)1993 - http://zb.eco.pl/zb/44/tama.htm - Pierwsze skutki Tamy
                        http://zb.eco.pl/zb/44/biega.htm - Czorsztyn 93
nr 6(48)1993 - http://zb.eco.pl/zb/48/czphar1.htm - Pieniądze na ekspertyzy

W tym numerze znalazł się taki obrazek:

1994
nr 1(55)1994 –  http://zb.eco.pl/zb/55/tamatami.htm#proces – „Smutno”, „Proces kierowcy”
nr 3(57)1994 - http://zb.eco.pl/zb/57/wydarz.htm - Proces kierowcy
nr 5(59)1994 - http://zb.eco.pl/zb/59/nowak.htm - smutno
nr 6(60)1994 - http://zb.eco.pl/zb/60/tamarec.htm - Proces kierowcy, rozliczenia finansowe
nr 10(64)1994 - http://zb.eco.pl/zb/64/poller.htm - co ma tama do oscypków
nr 12(66)1994 – Tama w Czorsztynie rośnie (brak pliku)


1995
nr 1(67)1995 - http://zb.eco.pl/zb/67/tama.htm - proces
nr 2 (68)1995 - http://zb.eco.pl/zb/68/tama.htm - proces
nr 4(70)1995 - http://zb.eco.pl/zb/70/zubek.htm#czorsztyn – Czorsztyn wiosną


Istniała też mniej regularna anglojęzyczna wersja pisma. Tego nie chce mi się przeglądać, (zresztą to są raczej powtórki tego, co po polsku) ale znalazłem coś takiego:


nr 2(5/6)1991 - http://zb.eco.pl/gb/5-6/czorszty.htm - HISTORY OF BUILDING THE DAM IN CZORSZTYN

nr 2(8)1992 - http://zb.eco.pl/gb/8/czorszty.htm - Dam the Dam 1992

 


Jeszcze na zupełnie inny temat, ale nie mogłem się oprzeć:
nr 11(53)1993 - http://zb.eco.pl/zb/53/anoli.htm - objawienie anioła państwa Polan